Sorry, Bro: The queer Armenian Rom-Com we didn’t know we needed
This article is available in English and Armenian.
Literature and time walk hand in hand. We’ve seen cultures grow and thrive through writings, and most of the time, we forget that without authors “ahead of their time” many would not have had the courage to do what their favorite book characters did in similar situations. However, a reader has to find a certain part of themselves in that character to trust them. Often, that “part” starts with ethnicity.
Unfortunately, most modern books lack any representation of Armenian characters. We can no longer relate ourselves to characters created in the 1800s. This does not eliminate their importance in literature. How else could we have learned that being too nice has its consequences? Or that we should caution ourselves from the “Ծիտ” the opportunist? Without writers like Baronian, Toumanian, Aharonian, literature and storytelling would be completely different. However, It is time to read a modern Armenian character, one that uses Instagram, texts her mom, and does all the mundane human acts we are accustomed to.
Luckily, writers like Taleen Voskuni are filling in the blanks of modern Armenian characters. “SORRY, BRO,” set to be published in Spring 2023, will be a chance for Armenian readers, especially queer Armenian readers, to finally identify themselves in a piece of writing.
Azad Archives had the chance to talk with Taleen Voskuni, the Armenian American author of this highly anticipated Contemporary Romantic Comedy. The book centers around the love story of a young woman named Nareh. When Nareh leaves her dull relationship behind, she becomes her mother’s project of finding the one. She goes along with it and finds an unexpected spark: Erebuni, another Armenian woman who guides and connects Nareh to her culture. Eventually, Nareh must take her mask off and live as a proud queer Armenian woman.
PK: First and foremost, we want to dig deeper into your roots…
TV: I am Armenian American. I was born in San Francisco bay. Except for one year in Chicago, I have lived here my whole life!
My mom is Armenian. She grew up in Beirut and thanks to some relatives, she came here in the ’70s during the Civil War.
PK: When I first heard about your book, I was confused and excited. Armenians are used to tragedies rather than romantic comedies. It almost felt out of place. What led you to the decision of writing a genre that is seldom explored in Armenian stories?
TV: I think I have always been a huge reader. I read all the Armenian books that come out in English, and as you said, our history is tragic. I believe those books are vital, and I am glad they all exist. But I have also found that I find myself enjoying the lighter fare. I loved reading the whole gamut of literary experimental and fun escapes. So, when I started writing I just felt these two women talking to each other with a light tone. I realized there is something subversive in terms of an Armenian story. We haven’t shown our joy in this particular way, with a happy ending. Especially a queer one. It felt different, new, and important. I would have loved a book like this when I was younger.
PK: For our community, our culture, the LGBTQ+ topic is considered taboo. We are curious about how you gathered the courage to write a queer Armenian book, knowing how some fellow Armenians would react?
TV: I am honestly still a little worried. But when you start writing something, you think that “Oh no one is going to read this, I’m writing this story for myself”… I tried to put it out there with the slim chances of getting a book deal. I always feel lucky that this happened to me. But now that I am actually facing it, I am definitely nervous, but also happily surprised! People who I thought would be more traditional have turned out to be very open. For instance, the principal, who was also my 7th and 8th-grade teacher at the Armenian school I went to, came up to me excited about my book. I told her my hesitations with sharing this with the Armenian community. Her answer, “this is a part of life, we have to face this and talk about this,” kept me going.
PK: While writing, having an intended audience impacts the process. Who is your intended audience for this book?
TV: When I was writing it, I imagined telling the story to my sister. When we were younger, we would wake up on weekends and share our drawings with each other…I would say the first layer of my audience is her. And going out one layer is the broader Armenian diaspora. I want this book so bad for them! My greatest hope is that Armenians in the diaspora pick up this book and see themselves, their relatives, their aunts, their teachers, and friends. And finally, a third layer, for queer Armenians in particular. This is a coming-out story. The publishing industry has moved on from the white American coming out stories. They want something more, I have heard that a lot. But it has not been done in Armenian communities and other communities. This is the coming out story, that I personally never had. I want to show that you can have your happy ending even if there are cultural barriers to it.
PK: What do you want the readers to take away from this book?
TV: I want my readers to close the book by saying “what a fun ride!” I want my Armenian readers to feel represented. However, one big goal of mine is to educate others about us. The good side and the tragic side. I incorporated a subplot correlated to the Armenian Genocide because I could not write an Armenian story without it. I did this in a commercial way, so it is easy for many to read.
PK: It is only vital to ask… How much do you think your heritage impacts your overall writing?
TV: I have been writing for a long time, but it was five years ago that I started writing novels seriously. I never wrote Armenian characters and stuck to my white American roots. But look! I got this story and an agent right when I wrote an Armenian character. I think it was a part of me that was dying to come out (pun intended) when it did, it turned out beautifully.
PK: While writing, what are your inspirations?
TV: I am constantly reading… I love upmarket women’s fiction. Writers like Lisa Cross-Smith, Chimamanda Ngozi Adichie wrote an amazing book “Americanah” that I loved.
However, I had two major influences on “SORRY, BRO” in entirely different genres from my book. First was “Portrait of a Lady on Fire,” an incredibly moving film and about as different from “SORRY, BRO ” as can be in terms of tone—slow, light plot, quiet dialogue. A masterpiece. I read an interview with Céline Sciamma, the director, and she mentioned that her movie was very much about the female gaze, and she wanted to invent new images that were different than lesbian movies that had come before such as Blue Is the Warmest Color, and therefore she didn’t put any sex on screen, and the absence was more provocative and fresh than showing it. In my book, similarly, the point of these two women in love is not the sex, though that is there, mentioned offscreen. I did not want it to be the focus, because the focus of this story was my protagonist Nareh’s journey in embracing her two identities—Armenian and bisexual. In a way, I almost don’t trust myself not to show sex from the male gaze since that has been the dominant visual in nearly every piece of media I’ve seen, so I decided to keep it all offscreen to preserve the woman-centered focus of my book.
For the second, I follow legendary Armenian author Nancy Kricorian on Twitter, and she began posting Armenian proverbs every week or so. I became so enamored with them, with the centuries of oral tradition captured in a few words, that I had the idea to start every chapter of Sorry, Bro with an Armenian proverb that fit the theme of the chapter. I purchased a book entitled “Armenian Proverbs and Sayings” and found a wealth of fitting proverbs. In Sorry, Bro’s chapters, I wrote each one out in English and then in Armenian, and I feel proud that my book written in English will also contain our beautiful Armenian letters.
There were also minor influences like YA books that helped set the tone of my book, and one of my friends wrote “The Royal Bastard” book series, which helped me understand a book does not have to be heavy literature to be good.
PK: Before we let you go, can you hand out a piece of advice for queer Armenians who find it hard to express themselves?
TV: To be honest, I have become a wife and a mother but expressing myself is still difficult. I cannot speak for other people, but what worked for me over the years is to go slowly. Maybe share it with a close friend, a family member, anyone you find comfort with… see how it feels. Taking one step at a time will not overwhelm yourself and the culture we grew up into.
«ԿՆԵՐԵՍ, ԱՊԵՐ»․ հայկական քվիր ռոմ-կոմի ստեղծման պատմությունը
Գրականությունն ու ժամանակը ձեռք-ձեռքի են ապրում։ Մենք տեսել ենք, թե ինչպես են մշակույթներն ապրում ու զարգանում գրվածքի միջոցով, և մենք, մեծ մասամբ, մոռանում ենք, որ առանց «իրենց ժամանակից առաջ ընկած» հեղինակների շատերը համարձակություն չէին ունենա վարվելու իրենց սիրելի գրքերի կերպարների պես, նույնատիիպ իրավիճակներում հայտնվելիս։ Այնուամենայնիվ, ընթերցողը պետք է իրենից մի մաս գտնի այդ կերպարում, վերջինիս վստահելու համար։ Հաճախ այդ «մասը» սկսվում է ազգային ինքնությունից։
Դժբախտաբար, ժամանակակից շատ գրքերում հայ կերպարներ որևէ կերպ ներկայացված չեն։ Մենք այլևս չենք կարող նույնականացնել մեզ 1800-ականներում ստեղծված կերպարների հետ։ Սա չի նվազեցնում գրականության մեջ նրանց կարևորությունը։ Էլ ինչպե՞ս մենք կա”րող էինք սովորել, որ լավ վերաբերմունքը կարող է վատ հետևանքներ ունենալ։ Կամ, որ պիտի զգուշանանք օպորտունիստ «Ծիտ»-ից․․․ եթե չլինեին Պարոնյանի, Թումանյանի, Ահարոնյանի պես գրողներ։ Գրականությունն ու պատմասացությունը բոլորովին այլ կլինեին։ Ինչ որ է, հիմա ժամանակն է կարդալ ժամանակակից հայ կերպարների, որոնք Ինստագրամ են օգտագործում, կարճ հաղորդագրություններ ուղարկում մամաներին և անում այն ամեն մարդկայինը, ինչին մենք էլ սովոր ենք։
Բարեբախտաբար, Թալին Ոսկունու պես գրողները լրացնում են ժամանակակից գրականության մեջ հայ կերպարների սակավությունը։ 2023թ․-ի գարնանը տպագրվելիք «Կներես, ապերը» հայ ընթերցողների, հատկապես քվիր հայ ընթերցողների համար հնարավորություն կլինի գտնել իրենց այս գրվածքում։
Ազատ Արխիվները հնարավորություն ունեցան զրուցել Թալին Ոսկունու հետ, որն այս շատ սպասված ժամանակակից ռոմանտիկ կատակերգության հեղինակն է։ Գիրքը Նարե անունով մի երիտասարդ կնոջ շուրջ կառուցված սիրո պատմություն է։ Երբ Նարեն հետևում է թողնում իր գորշ հարաբերությունները, մայրը փորձում է իրավիճակն իր ձեռքը վերցնել՝ այն հատուկ մեկին գտնելու հաստատակամությամբ։ Նարեն առանձնապես չի դիմադրում, բայց ինչ-որ պահի անսպասելի մի կայծ է հայտնվում՝ Էրեբունին, մեկ այլ հայ կին, որն ուղղորդում ու կապում է Նարեին իր մշակույթին։ Ի վերջո Նարեն պիտի դիմակը հանի և ապրի որպես հպարտ քվիր հայ կին։
PK. Առաջին հերթին, կուզեինք ավելին իմանալ քո արմատների մասին․․․
Թ․Ո. Ես ամերիկահայ եմ։ Ծնվել եմ Սան Ֆրանցիսկոյում։ Բացի Չիկագոյում անցկացրած մեկ տարուց, ամբողջ կյանքս այստեղ եմ անցկացրել։
Մայրս հայ է։ Մեծացել է Բեյրութում, և որոշ բարեկամների շնորհիվ 70-ականների քաղաքացիական պատերազմի ընթացքում տեղափոխվել այստեղ։
PK. Երբ առաջին անգամ լսեցի գրքիդ մասին, միաժամանակ տարակուսած ու հուզված էի։ Հայերն ավելի սովոր են ողբերգությունների, այլ ոչ ռոմանտիկ կոմեդիայի։ Գրեթե անհարիր էր թվում մեր իրականությանը։ Ի՞նչով էիր առաջնորդվում, երբ որոշեցիր գրել մի ժանրում, որ այնքան հազվադեպ է արտացոլված հայկական պատմություններում։
Թ․Ո.Կարծում եմ՝ ես միշտ տարված ընթերցող եմ եղել։ Ես կարդում եմ անգլերենով լույս տեսնող բոլոր հայկական գրքերը, և, ինչպես ասացիր, մեր պատմությունը ողբերգական է։ Ես հավատում եմ, որ այդ գրքերը կենսական նշանակություն ունեն, և ուրախ եմ, որ նրանք բոլորը գոյություն ունեն։ Բայց ես նաև ինքս ինձ համար բացահայտեցի, որ ավելի վայելում եմ թեթև գործեր։ Սիրում եմ կարդալ գրական փորձարարական ու ուշագրավ լուծումների ներկապնակը։ Ու երբ սկսեցի գրել, պարզապես զգացի, թե ինչպես են այս երկու կանայք թեթև տոնով միմյանց հետ շփվում։ Հասկացա, որ հայ գրականության սովորական տրամաբանության մեջ չի տեղավորվում։ Մենք մեր ուրախությունը սովորաբար վառ կերպով չենք արտահայտել, երջանիկ վերջաբաններ չենք ունեցել։ Հատկապես քվիր զույգի միջև։ Ես զգացի, որ շատ տարբեր նոր ու կարևոր մի բան է ձևավորվում։ Երիտասարդ ժամանակ շատ կուզենայի այդպիսի գիրք կարդալ։
PK: Մեր համայնքի, մեր մշակույթի համար ԼԳԲՏՔ+ թեման տաբու է համարվում։ Հետաքրքիր է՝ ինչպես համարձակություն հավաքեցիր՝ գրելու համար հայերեն քվիր գիրք, տեղյակ լինելով, թե ինչպես դրան կարձագանքեն որոշ ազգակից ընկերներ։
Թ․Ո. Անկեղծորեն՝ ես դեռ մի փոքր անհանգիստ եմ։ Բայց երբ սկսում ես ինչ-որ բան գրել, մտածում ես․ «Ա՜հ, միևնույն է՝ ոչ ոք չի կարդալու սա, ես այս պատմությունն ինքս ինձ համար եմ գրում»․․․ Սակայն ես փորձեցի դուրս գալ այս շրջանակից՝ հրատարակիչ գտնելու շատ սահմանափակ հնարավորությունների հեռանկարով։ Համարում եմ, որ այս առումով բախտս շատ է բերել։ Եւ, այնուամենայնիվ, հիմա, երբ սա արդեն իրականություն է, ես իսկապես հուզվում եմ, բայց նաև՝ հաճելիորեն զարմացած եմ։ Այն մարդիկ, որ կարծում էի՝ ավելի ավանդական մոտեցում կունենան, պարզվեց՝ շատ բաց են։ Օրինակ, ինձ մոտեցավ իմ հայկական դպրոցի տնօրենը, որը նաև դասավանդել էր ինձ 7-8-րդ դասարաններում, գրքովս ոգևորված։ Ես կիսեցի նրա հետ մտավախություններս՝ գիրքը հայ համայնքին ներկայացնելու համատեքստում։ Նրա պատասխանը՝ «սա կյանքի մի մաս է, որը մենք պետք է ընդունենք, և որի մասին պետք է խոսենք», ինձ շատ քաջալերեց։
PK: Գրելու ընթացքում հնարավոր լսարանը մտքում ունենալն ազդեցություն ունի գործընթացի վրա։ Ո՞վ է քո գրքի ընթերցողը։
Թ․Ո. Երբ գրում էի գիրքը, պատկերացնում էի, որ այս պատմությունը քրոջս եմ պատմում։ Երբ մենք փոքր էին, շաբաթ-կիրակի օրերին արթանանում ու մեր նկարած նկարներն էինք ցույց տալիս իրար, պատմում․․․ Ես կասեի, որ իմ լսարանի առաջին շարքում նա է՝ քույրս։ Հաջորդ շերտում սփյուռքահայությունն է։ Սարսափելի ուզում եմ այս գիրքը նրանց հասցնել։ Իմ ամենամեծ հույսն է, որ սփյուռքում բնակվող հայերն, այս գիրքը բացելով, կտեսնեն իրենք իրենց, իրենց բարեկամներին, մորաքույր-հորաքույրներին, ուսուցիչներին և ընկերներին։ Եւ վերջապես՝ երրորդ շերտում մասնավորապես քվիր հայերի համար է այս գիրքը։ Սա պատմություն է ազնվանալու (coming-out) մասին։ Հրատարակչական ոլորտն անցել է արդեն սպիտակ ամերիկացիների ազնվանալու մասին գրքերի փուլը։ Նրանք ավելին են ուզում, շատ կողմերից եմ սա լսում։ Բայց հայ և այլ համայնքներ սա դեռ չի հասել։ Սա ազնվանալու պատմություն է, որն անձամբ չեմ ապրել։ Ուզում եմ ցույց տալ, որ երջանիկ ավարտը հնարավոր է, եթե անգամ մշակութային խոչընդոտներ կան։
PK: Ի՞նչ ուղերձ ես ուզում հասցնել ընթերցողներիդ այս գրքով։
Թ․Ո. Ուզում եմ, որ ընթերցողներս գիրքը փակեն «ի՜նչ հավես գիրք էր» բացականչությամբ։ Ուզում եմ, որ իմ հայ ընթերցողները ներկայացված լինեն։ Բայց, դրանից ավելի, նպատակս մարդկանց կրթելն է մեր մասին։ Լավ կողմն ու ողբերգական կողմը։ Ես պատմության մեջ Հայոց ցեղասպանությանը վերաբերող ենթասյուժե եմ ներառել, որովհետև առանց դրա չէի կարող գրել հայկական պատմություն։ Սա արել եմ մակերեսորեն, այնպես որ շատերի համար հեշտ կընթերցվի։
PK: Շատ կարևոր հարց եմ համարում․․․ Կարծում ես՝ արմատներդ ընդհանուր առմամբ ի՞նչ ազդեցություն ունեն գրելուդ վրա։
Թ․Ո. Ես երկար ժամանակ եմ գրում, բայց լուրջ վեպեր սկսեցի գրել հինգ տարի առաջ։ Երբեք հայկական կերպարների մասին չեմ գրել, հիմքում եղել են իմ՝ սպիտակ ամերիկացու արմատներս։ Բայց, տե՛ս։ Այս պատմությունը ստացվեց և ես գործակալ գտա ճիշտ այն ժամանակ, երբ գրեցի հայկական կերպարների մասին։ Կարծում եմ՝ դա իմ մի մաս էր, որ ահավոր շատ էր ձգտում ազնվանալ, և երբ դա տեղի ունեցավ, հետևանքը հրաշալի էր։
PK: Ի՞նչն է քեզ ներշնչում գրելիս։
Թ․Ո. Ես անդադար կարդում եմ․․․ Սիրում եմ բարձրակարգ կանացի գեղարվեստական գրականություն: Գրողների, ինչպիսիք են Լայզա Քրոուսմիթը, կամ Չիմամանդա Նգոզի Ադիչին, իր զարմանալի «Ամերիկանա» գրքով, որը շատ սիրեցի:
Այնուամենայնիվ, երկու մեծ ազդեցություն է եղել «Կներես, ապեր»-ի վրա, բոլորովին տարբեր ժանրերից։ Առաջինը «Կրակի միջի կնոջ դիմանկարն» էր, անսահման ազդեցիկ ֆիլմ, որն այնքան տարբեր էր «Կներես, ապեր»-ից, որքան հնչերանգի առումով կարող է լինել ֆիլմը՝ դանդաղ, թեթև սյուժե, հանդարտ երկխոսություններ։ Գլուխգործոց։ Կարդացի ռեժիսոր Սելին Սիամայի հետ հարցազրույց, որտեղ նա նշում է, որ իր ֆիլմն ամբողջությամբ կանացի հայացքին է վերաբերում, և նա ցանկացել է ստեղծել նոր պատկերներ, որոնք կտարբերվեին նախկինում նկարահանված լեսբի ֆիլմերից, ինչպիսին է, օրինակ, «Կապույտն ամենատաք գույնն է», դրա համար էլ էկրանին սեքս չկա, և դրա բացակայությունն ավելի ցանկահարույց է և թարմ, քան եթե այն լիներ։ Նույն կերպ իմ գրքում, այս երկու կնոջ սիրահարված լինելը սեքս չէ, չնայած այն կա, հիշատակվում է հետնաբեմում։ Ես չէի ուզում, որ սեքսը պատմության կենտրոնում լինի, որովհետև այս պատմության կենտրոնում իմ գլխավոր հերոսուհի Նարեի՝ իր երկու՝ հայ և բիսեքսուալ ինքնությունների ընդունման ճանապարհն է։ Ինչ-որ առումով ես գրեթե չեմ վստահում ինքս ինձ՝ սեքսը ոչ արական հայացքով ցույց տալու իմաստով, քանի հենց այդպիսի սեքսն է գերակշռող մաս եղել մեդիայի գրեթե բոլոր իմ տեսած ժանրերում, դրա համար էլ որոշեցի այն հետնաբեմում թողնել, որպեսզի պահպանվի գրքիս կնակենտրոն առանցքը։
Երկրորդ ազդեցությունը․ ես Թվիթերում հետևում եմ հայտնի հայ հեղինակ Նենսի Քրիքորյանին, և նա ինչ-որ պահից ամեն շաբաթ սկսեց հայկական ասացվածքներ հրապարակել։ Ես այնքան տարվեցի դրանցով, մի քանի բառում պարփակված դարերի միջով խոսքով փոխանցված ավանդույթով, որ ծնվեց «Կներես, ապեր»-ի յուրաքանչյուր գլուխը մի հայկական ասացվածքով սկսելու գաղափարը։ Ձեռք բերեցի «Հայկական ասացվածքներ և ասույթներ» գիրքը և համապատասխան շատ ասացվածքներ գտա։ Կներես, ապեր»-ի գլուխներում ես ասացվածքները գրել եմ սկզբից՝ անգլերեն, հետո՝ հայերեն, և հպարտ եմ, որ անգլերենով գրված իմ գրքում կերևա նաև մեր գեղեցիկ հայ գիրը։
Կային նաև փոքրիկ ազդեցություններ, ինչպիսիք են երիտասարդ ընթերցողի համար նախատեսված գրքերը, որոնք օգնեցին իմ գրքի ընդհանուր երանգը գտնել, ընկերներիցս մեկն էլ գրեց՝ «Թագավորական բաստարդը» գրքերի շարքը, որն օգնեց ինձ հասկանալ, որ գիրքը լավը լինելու համար պարտադիր չէ, որ ծանր գրականություն լինի:
PK: Նախքան քեզ բաց թողնելը, կարո՞ղ ես խորհուրդ տալ քվիր հայերին, որոնք դժվարանում են ինքնարտահայտվել։
Թ․Ո. Անկեղծ ասած, նույնիսկ այն բանից հետո, երբ ես կին և մայր դարձա, ինքնարտահայտվելը դեռ դժվար է։ Չեմ կարող այլ մարդկանց փոխարեն խոսել, բայց իմ դեպքում աշխատել է չշտապելը։ Գուցե պետք է կիսվել մտերիմ ընկերոջ, ընտանիքի անդամի հետ, ցանկացած մեկի, ում վստահում ես․․․ հասկանալ, թե ինչ ես զգում։ Փոքր քայլերով առաջանալը ծանր բեռ չի լինի անձի և այն մշակույթի համար, որում մենք մեծացել ենք։
